De Sami: De hoeders van het Hoge Noorden

Wanneer je bij ons in Lapland bent, valt één ding direct op: de diepe rust en de overweldigende natuur. Maar deze wildernis is niet leeg. Het is al duizenden jaren de thuisbasis van de Sámi, de oorspronkelijke bewoners van dit gebied. Tijdens een verblijf bij Pippin nemen we je graag mee naar Jukkasjärvi, een plek waar de Sámi-cultuur nog tastbaar aanwezig is.

Lapland of Sápmi: Wat is de juiste naam?

Misschien heb je de term al eens voorbij zien komen: Sápmi. Maar hoe zit het nu precies met de naam 'Lapland'?

De naam Lapland is eigenlijk de naam die vroeger door buitenstaanders aan het gebied werd gegeven. Zij noemen hun land liever Sápmi. Dit gebied trekt zich niets aan van landsgrenzen en strekt zich uit over het noorden van Noorwegen, Zweden, Finland en een stukje Rusland. Als we het over de cultuur hebben, spreken we dus over de Sámi en hun thuisland Sápmi. Langzaam is er een verandering gaande van het woord Lapland naar het woord van de Samen: Sápmi

Een beknopte geschiedenis: Van jagers naar herders

De geschiedenis van de Sámi begint al aan het einde van de laatste ijstijd, zo’n 10.000 jaar geleden. Terwijl het ijs zich terugtrok uit Scandinavië, trokken de voorouders van de Sámi vanuit het zuiden en oosten naar het noorden. Ze waren meesters in het overleven onder extreme omstandigheden.

Oorspronkelijk leefden ze als nomaden, trekkend achter de wilde rendierkuddes aan voor voedsel en kleding. Pas later, rond de 16e en 17e eeuw, veranderde dit in de rendierhouderij zoals we die nu kennen.

Door toenemende druk van buitenaf en belastingen die betaald moesten worden aan de koningen van Zweden en Noorwegen, begonnen de Sámi de rendieren te temmen en te hoeden in plaats van er alleen op te jagen. Zo ontstond de nomadische rendierhouderij: hele families trokken honderden kilometers mee met de kuddes tussen de winterse bossen en de zomerse bergen.

De komst van de kerk in Jukkasjärvi

De prachtige rode kerk die we in Jukkasjärvi bezoeken, vertelt een belangrijk (en soms ook pijnlijk) deel van dit verhaal. Vanaf de 17e eeuw wilde de Zweedse staat meer grip krijgen op het noorden. Religie was daarbij het belangrijkste middel.

De kerk in Jukkasjärvi werd gebouwd op een strategische plek: de marktplaats waar de Sámi in de winter samenkwamen. Hier werden ze gedoopt en moesten ze luisteren naar preken. Hun eigen eeuwenoude geloof—waarin de natuur, trommels en spirituele gidsen (Noaidi) centraal stonden—werd verboden. Het altaarstuk in de kerk, dat we tijdens onze reis bekijken, laat deze overgang heel duidelijk zien. Het is een symbool van hoe de Sámi-cultuur zich door de eeuwen heen heeft moeten aanpassen, maar altijd haar eigen kern heeft weten te behouden.

Onderdrukking en wederopstanding

In de 19e en vroege 20e eeuw kregen de Sámi te maken met de 'swedificatie'. Kinderen moesten naar speciale kostscholen (de Nomadskolan) waar ze hun eigen taal niet mochten spreken. Het is een donkere bladzijde in de geschiedenis die nog steeds diepe sporen nalaat.

Gelukkig is er de laatste decennia sprake van een enorme culturele heropleving. De Sámi hebben hun eigen parlement in Kiruna (het Sametinget), hun eigen vlag en hun taal wordt weer vol trots gesproken en onderwezen. Wanneer we vandaag de dag bij Nutti Sámi Siida rondlopen, zien we geen volk uit een geschiedenisboek, maar een moderne, trotse cultuur die haar eeuwenoude kennis over de natuur deelt met de wereld.

Onze favoriete stop: Nutti Sámi Siida & de Sami Kerk

Tijdens onze uitstapjes bezoeken we de Nutti Sámi Siida, een openluchtmuseum dat precies op die historische marktplaats ligt. Je staat hier oog in oog met de rendieren. Je mag ze zelf voeren, en geloof ons: dat zachte gesnuif en het gekraak van het mos in hun bek is een ervaring die je niet snel vergeet.

Direct naast het museum vind je de kerk van Jukkasjärvi. Dit is de oudste houten kerk in Zweeds Lapland (gebouwd rond 1607). Let binnen vooral op het altaarstuk: een felgekleurd kunstwerk dat de kerstening van de Sámi laat zien, en het orgel dat versierd is met rendiergewei en magische Sámi-symbolen.

Sámi Etiquette: De Do’s & Don’ts

Als je de Sámi-cultuur bezoekt, is het fijn om de tradities te respecteren. Hier zijn een paar tips:

DO	DON'T
Vraag om toestemming voor je een foto maakt van mensen in traditionele kleding (Gákti).	Vraag nooit hoeveel rendieren iemand heeft. Dit is alsof je vraagt hoeveel geld er op iemands bankrekening staat.
Koop authentiek. Let op het 'Sámi Duodji' keurmerk voor echt handwerk.	Fluit niet naar het Noorderlicht. Volgens oude Sámi-legendes brengt dit ongeluk (de geesten kunnen je dan meenemen).
Toon oprechte interesse. De Sámi vertellen graag over hun moderne leven dat traditie combineert met techniek.	Noem ze geen 'Lappen'. Gebruik altijd de term Sámi.

Het ritme van de natuur: De acht seizoenen

In Nederland zijn we gewend aan lente, zomer, herfst en winter. Maar als je leeft van en met de natuur, zoals de Sámi, heb je aan vier seizoenen niet genoeg. De Sámi-kalender telt er maar liefst acht. Elk seizoen markeert een cruciale fase in het leven van de rendierkudde.

Wanneer je ons bezoekt, bevind je je in een van deze specifieke periodes:

1. De Winter (Dálvve) – december/januari: De tijd van de Kaamos (poolnacht). Het is koud en donker, de rendieren sparen hun energie en zoeken naar korstmos onder de diepe sneeuw.

2. De Lente-Winter (Gidádálvve) – maart/april: Onze persoonlijke favoriet! De zon krijgt kracht, de dagen worden langer, maar de sneeuw ligt er nog. Ideaal voor hondensledetochten en om buiten te zijn.

3. De Lente (Gidá) – mei: De sneeuw smelt en de rendieren trekken naar de bergen. Dit is een heilige tijd: de kalveren worden geboren. Rust in de natuur is nu essentieel.

4. De Lente-Zomer (Gidágiesse) – juni: De tijd van de middernachtzon. Het groen explodeert en de rendieren doen zich tegoed aan de verse blaadjes om aan te sterken.

5. De Zomer (Giesse) – juli: De zon gaat niet onder. De Sámi verzamelen de kuddes om de nieuwe kalveren te merken met hun eigen unieke inkeping in het oor.

6. De Herfst-Zomer (Tjakčagiesse) – augustus: De bessen rijpen en de nachten worden weer donkerder. De rendieren bouwen hun vetreserve op voor de winter.

7. De Herfst (Tjakča) – september/oktober: De herfstkleuren (Ruska) kleuren het landschap goud en rood. Dit is de tijd van de bronst en de slacht, waarbij alles van het rendier wordt gebruikt: vlees, huid en gewei.

8. De Herfst-Winter (Tjakčadálvve) – november/december: De eerste blijvende sneeuw valt. De rendieren worden naar de winterweiden gedreven. De cirkel is rond.

   
   

Door de ogen van de Sámi leer je dat de natuur nooit 'stilstaat'. Bij Pippin proberen we datzelfde ritme te volgen. Of je nu in de diepe winter komt voor het Noorderlicht of in de Lente-Winter voor de eerste zonnestralen op je gezicht: elk seizoen heeft zijn eigen verhaal en eigen magie bij de rendieren in de Siida. De stem van de ziel: De Joik

Wanneer je bij het kampvuur in een lavvu (een traditionele Sámi-tent) zit, hoor je soms een geluid dat door merg en been gaat: de Joik. Dit is een van de oudste zangtradities van Europa.

Maar let op: een Sámi zingt niet over iets, hij of zij 'joikt' het onderwerp. Het is een muzikaal portret. Er zijn joiks voor personen, voor dieren (zoals de wolf of het rendier) en voor specifieke plekken in de natuur.

• Geen begin of eind: Een joik heeft vaak geen duidelijke start of afsluiting, net zoals de natuur die ook altijd doorgaat.

• Het wezen vangen: Als iemand voor jou een joik zingt, probeert diegene jouw karakter en ziel in klanken te vangen. Het is een van de mooiste complimenten die je kunt krijgen.

• Spirituele kracht: Vroeger was de joik ook een manier voor de sjamanen (de Noaidi) om in trance te raken en contact te maken met de geestenwereld.

Vandaag de dag zie je de joik ook terug in moderne muziek (denk aan de Zweedse zanger Jon Henrik Fjällgren), maar de meest pure vorm hoor je nog steeds hier, in de stilte van het hoge noorden. Een ervaring om nooit te vergeten

De cultuur van de Sámi is niet iets wat je alleen uit een boekje leert; het is iets wat je moet voelen. De serene rust in de kerk van Jukkasjärvi, de zachte snuit van een rendier die voorzichtig mos uit je hand eet en de geur van brandend hout in een lavvu... het zijn die momenten die een reis naar het Hoge Noorden echt betekenis geven.

Bij Pippin in Lapland vinden we het belangrijk dat je niet alleen als toerist komt, maar als gast die de regio echt leert kennen. We nemen je graag mee naar deze bijzondere plekken, waar we samen stilstaan bij de tradities van Sápmi.

Ga je met ons mee op avontuur? Ben je klaar om de acht seizoenen zelf te komen ontdekken? Bekijk ons programma. We kunnen niet wachten om je de magie van onze achtertuin te laten zien!

Warme groet, Kim & Jan